IT क्षेत्रामुळे भारतात खूप मोठ्या प्रमाणात रोजगार निर्मिती झाली आहे. त्यामुळे आपल्या देशाला मोठ्या प्रमाणात फायदा होत आहे. IT क्षेत्रातील अनेक कंपनी पुणे आणि इतर मोठ्या शहरात आहेत.त्यामुळे जे खेडे गावातील किंवा जे लहान शहरातील विदयार्थी आहेत त्यांना शिक्षण झाल्यानंतर पुण्यासारख्या शहराकडे जावे लागते.
परंतु, या वाढत्या औद्योगिकरणामुळे शहरांवर प्रचंड ताण येत आहे. वाहतूक कोंडी, प्रदूषण, घरभाड्यांचे आभाळाला भिडलेले दर, पाण्याची आणि वीजेची कमतरता, तसेच तणावपूर्ण जीवन या सगळ्यामुळे शहरात आज श्वास गुदमरू लागला आहे. दुसरीकडे, आपल्या देशातील गावे अजूनही पुरेशा रोजगाराच्या संधींसाठी तडफडत आहेत. आपल्या कुटुंबाला सोडून शहराकडे यावे लागते.गावातील हुशार मुलं-मुली शिक्षण पूर्ण करून शहरांकडे धाव घेतात आणि गाव रिकामी होतात.
या अडचणीमुळे, डोक्यात एक संकल्पना येते ती म्हणजे RDC (Rural Development Center) किंवा आपण याला VDC (Village Development Center). पण म्हणू शकतो.
IT क्षेत्रात काम करणाऱ्या लोकांना ODC (Offshore Development Center) ही संकल्पना माहीत असेल.
ODC म्हणजे एखादी मोठी IT कंपनी दुसऱ्या देशात किंवा शहरात स्वतःचे Development Center सुरू करते, जेणेकरून त्यांना कमी खर्चात, योग्य वेळेत, दर्जेदार प्रकल्प पूर्ण करता येतील. याचा वापर खूप सारी कंपनी BCP (business continuity plan) म्हणून पण करतात.
उदा. – अमेरिकन किंवा युरोपियन कंपन्या भारतात ODC सुरू करतात. कारण इथे त्यांना स्वस्त व उत्कृष्ट मनुष्यबळ मिळतं. त्यामुळे त्यांच्या देशातील खर्चाच्या तुलनेत भारतात काम करणं खूपच फायदेशीर ठरतं.याच अनुशंघाने नवीन संकल्पना पुढ्यात येते ती म्हणजे RDC.
RDC म्हणजे काय?
याच धर्तीवर, RDC (Rural Development Center) म्हणजे IT कंपन्यांनी थेट भारतातील ग्रामीण भागात, किंवा तालुका, जिल्हा या ठिकाणी आपली केंद्रं सुरू करणं.
- ज्या पद्धतीने परदेशी कंपन्यांना भारतात ODC सुरू करणं फायद्याचं वाटलं,
- त्याच पद्धतीने IT कंपन्यांना ग्रामीण भागात RDC सुरू करणं फायदेशीर ठरू शकतं.
ग्रामीण भागामध्ये अजूनही स्वस्तात जमीन मिळू शकते, इंटरनेट व विजेच्या सुविधा वाढत आहेत, तसेच लाखो तरुण मुलं-मुली शिक्षण घेऊन IT क्षेत्रात नोकरीसाठी शहरांकडे जात आहेत. जर हीच नोकरी त्यांना ग्रामीण भागामध्ये मिळाली, तर त्यांचा जीवनमानाचा दर्जा वाढेल आणि शहरांवरील ताण कमी होईल.
RDC चा वापर करून सरकार आपले जिल्हा स्तररीय प्रकल्प इथेच हाताळू शकतात. उदा. जिल्ह्याची संकेत स्थळे हाताळणे, कलेक्टर ऑफिस अंतर्गत येणारा Data, अँप्लिकेशन्स etc.
RDC का महत्वाचं ठरू शकतं?
- विद्यार्थ्यांसाठी रोजगार: गावातच किंवा गावाच्या जवळ नोकरी मिळाल्याने स्थलांतर कमी होईल.
- कंपन्यांसाठी कमी खर्च: शहरांच्या तुलनेत राहणीमानाचा खर्च कमी असल्याने कंपन्यांचा खर्च कमी होईल.
- शहरांवरील भार कमी: भारतामध्ये IT उद्योगाचा मुख्य केंद्रबिंदू म्हणजे पुणे, बेंगळुरू, हैदराबाद, चेन्नई, गुरगाव अशी मोठी शहरे. लाखो विद्यार्थी रोजगाराच्या शोधात गावांमधून या शहरांकडे स्थलांतर करतात. यामुळे शहरांवर प्रचंड ताण निर्माण होतो. RDC (Rural Development Center) ही संकल्पना या ताणावर प्रभावी उपाय ठरू शकते.
- शहरांकडे स्थलांतर कमी होईल:जर विद्यार्थ्यांना गावातच रोजगाराच्या संधी उपलब्ध झाल्या, तर ते शहरात जाण्याऐवजी आपल्या गावीच काम करतील
- वाहतूक कोंडी टळेल:रोजच्या प्रवासामुळे होणारी वाहतूक कोंडी कमी होईल.
- झोपडपट्ट्यांचा विस्तार थांबेल: शहरात कामासाठी गेलेल्या लोकांना राहायला जागा परवडत नाही. त्यामुळे झोपडपट्ट्या वाढतात. RDC मुळे हा प्रश्नही कमी होईल.
- वीज व पाणी पुरवठा: शहरांची लोकसंख्या कमी झाल्यास वीज, पाणी यासारख्या मूलभूत सुविधा अधिक समतोल पद्धतीने वापरता येतील.
- रस्ते व सार्वजनिक वाहतूक: रस्त्यांवरील दाब कमी झाल्यास प्रवास सुलभ होईल.
- आरोग्य व शिक्षण संस्था: शहरातील हॉस्पिटल्स व शाळांवरचा अतिरिक्त ताण कमी होईल.
- प्रदूषणात घट: शहरांमध्ये वाहतूक, कारखाने, मोठ्या इमारतींमुळे प्रदूषण वाढतं. लोकसंख्या कमी झाल्यास वाहनांचा वापरही कमी होईल आणि प्रदूषणावर आळा बसेल.
- हवेचा दर्जा सुधारेल: शहरातील हवा शुद्ध होईल आणि लोकांचं आरोग्य चांगलं राहील.
- ग्रीन सस्टेनेबिलिटी: RDC मुळे “Work Near Home” संस्कृती रुजेल, जी पर्यावरणासाठी अधिक टिकाऊ ठरेल.
- गावांचा विकास: रोजगार मिळाल्याने गावांमध्ये अर्थचक्र सुरू होईल, स्थानिक व्यवसाय वाढतील
आज IT कंपन्यांसाठी शहरांमध्ये योग्य जागा उपलब्ध नसते. ऑफिसेसला महाग भाडं द्यावं लागतं.
जर कंपन्यांनी काही प्रोजेक्ट्स ग्रामीण भागातील RDC मध्ये हलवले, तर शहरातल्या पायाभूत सुविधा इतर गरजांसाठी वापरता येतील.
आज ज्या प्रकारे ODC ने भारतीय IT उद्योगात क्रांती घडवली, त्याच पद्धतीने RDC भारताच्या ग्रामीण विकासात आणि डिजिटल परिवर्तनात क्रांती घडवू शकतो.
RDC ही संकल्पना शहरांवरील प्रचंड भार कमी करण्यास मदत करते:
- लोकसंख्या व स्थलांतर कमी होतं.
- पायाभूत सुविधांवरचा ताण कमी होतो.
- प्रदूषण व ट्रॅफिक घटतो.
- जीवनमान सुधारतं.
- संतुलित व टिकाऊ विकास साधता येतो.
शहरं ही विकासाची केंद्रबिंदू राहतील, पण RDC मुळे त्यांचा ताण हलका होईल आणि गावंही विकासाच्या प्रवाहात सामील होतील.
आव्हाने व त्यावर उपाय
RDC (Rural Development Center) ही संकल्पना फारच आकर्षक आहे, पण प्रत्यक्षात राबवताना काही आव्हाने येऊ शकतात. या आव्हानांचा विचार करून योग्य उपाययोजना केल्यास RDC यशस्वी ठरू शकते.
1. इंटरनेट व डिजिटल कनेक्टिव्हिटी
आव्हान:
- गावांमध्ये अनेकदा हाय-स्पीड इंटरनेट उपलब्ध नसते.
- नेटवर्क तुटल्यास IT प्रोजेक्टसचे काम अडचणीत येऊ शकते.
- VPN, Firewall आणि Cloud Systems चा वापर करून कंपन्यांना सुरक्षित वातावरण द्यावे लागेल.
उपाय:
- फायबर ऑप्टिक कनेक्शन: सरकार आणि प्रायव्हेट ISP द्वारे गावांमध्ये फायबर नेटवर्क पोहोचवणं.
- बॅकअप नेटवर्क: दुसरा इंटरनेट कनेक्शन (redundancy) ठेवणं.
- नेटवर्क मॉनिटरिंग: सतत इंटरनेटची गुणवत्ता तपासणं.
2. पायाभूत सुविधा
आव्हान:
- गावांमध्ये काही ठिकाणी वीज, कार्यालयीन जागा, बैठक कक्ष, आरामगृह यांची कमतरता असते.
उपाय:
- सोलर पॅनल्स व DG सेट्स: विजेची तुटवड्याची समस्या दूर करेल.
- सरकारी जागांचा वापर: शाळा, ग्रामपंचायत इमारती, MIDC मधील जागा वापरून ऑफिस सुरू करता येईल.
- कॉन्ट्रॅक्टेड सुविधा: कँटीन, सुरक्षा, स्वच्छता यासाठी स्थानिक सेवा.
3. कौशल्याचा अभाव
आव्हान:
- गावातील विद्यार्थ्यांमध्ये सुरुवातीला आधुनिक IT कामासाठी आवश्यक कौशल्य कमी असू शकते.
उपाय:
- प्रशिक्षण प्रोग्राम्स: कोडिंग, टेस्टिंग, डिजिटल मार्केटिंग, डिझाइन.
- ऑनलाईन लर्निंग: Coursera, Udemy etc. वापरून कौशल्य मिळवणे.
- कॉलेज टाय-अप्स: गावाजवळच्या अभियांत्रिकी महाविद्यालयांसोबत करार करून विद्यार्थ्यांना इंटर्नशिपची संधी.
- Mentorship: इतर अनुभवी इंजिनियर्सद्वारे मार्गदर्शन.
4. शहरांशी कनेक्टिव्हिटी
आव्हान:
- काही ग्रामीण भाग शहरापासून फार दूर आहेत, प्रवास व लॉजिस्टिक समस्या निर्माण होऊ शकतात.
उपाय:
- वर्क-फ्रॉम-व्हिलेज: गावातच काम करण्यासाठी ऑनलाईन प्रोजेक्ट्स.
- ट्रॅव्हल सल्ला: महत्त्वाच्या मीटिंगसाठी वाहतूक सोयीसुविधा.
- स्थानिक ट्रेनिंग सेंटर: सर्व प्रशिक्षण गावातच देणे.
5. सामाजिक बदलाचा प्रतिकार
आव्हान:
- काही कुटुंबे व ग्रामस्थ नवीन तंत्रज्ञान व IT रोजगाराला सुरुवातीला विरोध करू शकतात.
उपाय:
- जागरूकता मोहीम: गावातील लोकांना RDC फायदे समजावणे.
- यशोगाथा: इतर गावांतील यशस्वी उदाहरण दाखवणे.
- स्थानिक नेत्यांचा सहभाग: ग्रामपंचायत व सामाजिक मंडळांचे समर्थन.
6. आर्थिक अडचणी
आव्हान:
- प्रारंभी ऑफिस सुरू करण्यासाठी गुंतवणूक आवश्यक आहे.
उपाय:
- सरकारी अनुदान व सवलती: जमीन, वीज, इंटरनेटसाठी सरकारकडून मदत करता येईल.
- CSR फंडिंग: मोठ्या कंपन्यांकडून सहाय्य.
- साझेदारी मॉडेल: स्टार्टअप्स व लहान कंपन्यांमध्ये भागीदारी.
7. दीर्घकालीन टिकाऊपणा
आव्हान:
- RDC फक्त प्रायोगिक स्वरूपात राहिल्यास टिकाव धोक्यात येतो.
उपाय:
- सतत प्रशिक्षण व अपडेट्स: तंत्रज्ञानात बदल आल्यास गावातील कर्मचारी अद्ययावत राहतील.
- फीडबॅक व मॉनिटरिंग: कामाच्या गुणवत्तेवर सतत लक्ष ठेवणे.
- स्थायिकरण धोरण: गावातील लोकांना स्थिर नोकरी आणि प्रोत्साहन.
8. सरकारची भूमिका
RDC उभारणीसाठी सरकारने धोरणात्मक मदत करावी.
- प्रोत्साहन योजना: कंपन्यांना ग्रामीण भागात RDC सुरू करण्यासाठी करसवलती (Tax Benefits). देता येतील.वीज, इंटरनेट, जमीन कमी दरात उपलब्ध करून देता येतील.
- Digital India उपक्रम: ग्रामीण भागात फायबर नेटवर्क पोहचवणे आवश्यक असेल. जिथे जिथे प्रकल्प उभे राहतील तिथे तिथे हाय-स्पीड इंटरनेट सुविधा उपलब्ध करावी लागेल.
- कौशल्य विकास योजना:“Skill India”, “PMKVY” अशा योजनांतर्गत IT क्षेत्रासाठी खास प्रशिक्षण.ग्रामीण युवकांना मोफत प्रमाणपत्र अभ्यासक्रम.
कंपन्यांचे फायदे व CSR दृष्टीकोन
गावांमध्ये RDC (Rural Development Center) उभारणे हे विद्यार्थ्यांसाठी आणि समाजासाठी जितकं महत्त्वाचं आहे, तितकंच IT कंपन्यांसाठीही फायदेशीर ठरू शकतं. खरं तर, ही संकल्पना कंपन्यांसाठी Win-Win Situation म्हणजेच दोन्हीकडून लाभदायी आहे.
शहरांमध्ये IT कंपन्यांना कर्मचारी ठेवण्यासाठी प्रचंड खर्च करावा लागतो.
- घरभाडे व भत्ता: शहरांमध्ये राहणाऱ्या कर्मचार्यांना घरभाडे, प्रवास भत्ता, सुविधा यासाठी जास्त खर्च येतो. कंपन्यांना हेसुद्धा अप्रत्यक्षपणे पगारात भरून द्यावं लागतं.
- ऑफिस स्पेस: शहरात मोठी ऑफिस बिल्डिंग भाड्याने घेणं किंवा खरेदी करणं महागडं ठरतं.
- जीवनमानाचा खर्च: शहरातील महागाईमुळे कर्मचार्यांना जास्त पगार द्यावा लागतो.
- नवीन टॅलेंट पूल: कंपन्यांना नवा टॅलेंट पूल मिळतो. “Right Talent at Right Cost” मिळवणं सोपं होतं.
- कर्मचारी स्थैर्य: गावात कर्मचारी आपल्या कुटुंबासोबत राहत असल्याने स्थैर्य जास्त असतं. RDC मध्ये कर्मचारी दीर्घकाळ टिकतात, ज्यामुळे कंपन्यांचा नवीन भरती व प्रशिक्षणाचा खर्च कमी होतो.
- सामाजिक जबाबदारी (CSR): आजच्या काळात Corporate Social Responsibility (CSR) ही संकल्पना प्रत्येक कंपनीसाठी महत्त्वाची आहे.RDC उभारून कंपन्या ग्रामीण भागाच्या विकासात थेट योगदान देऊ शकतात. कंपनीची प्रतिमा (Brand Image) समाजात सकारात्मक बनते.एखाद्या IT कंपनीने गावात RDC सुरू केलं तर त्या गावात शेकडो तरुणांना रोजगार मिळेल, स्थानिक व्यवसायांना चालना मिळेल, आणि कंपनीची CSR कामगिरीही उठून दिसेल.
RDC मध्ये हे सर्व खर्च मोठ्या प्रमाणात कमी होतात. गावात जमिनी स्वस्तात मिळतात, राहणीमानाचा खर्च कमी असतो आणि कर्मचार्यांनाही कमी पगारात समाधान मिळतं.